Pszczoła miodna jest gatunkiem żyjącym na Ziemi od wielu milionów lat, dużo starszym od człowieka. Jednak trudno określić wiek pszczół, jako grupy systemowej. Nie ma też jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, co było pierwsze: pszczoły, czy rośliny kwiatowe. Najstarsze dowody materialne pochodzą sprzed ok. 80 mln lat (najstarszą zachowaną w bursztynie pszczołą jest znaleziona w New Jersey w USA robotnica trygony). Już wtedy pszczoła miodna była ukształtowana tak jak obecnie i prowadziła taki sam tryb życia tzn. odżywiała się pyłkiem i nektarem roślin. Ciało pszczoły pokryte włoskami ułatwiało zbiór i przenoszenie pyłku i zapylaniu. Pszczoły opanowały strategię życia w grupie rodzinnej, podział zadań, nabyły umiejętności wzajemnego porozumiewania się i reagowania na zmienne warunki zewnętrzne. Te wszystkie umiejętności, a zwłaszcza zdolności adaptacyjne pozwoliły pszczołom jako gatunkowi przetrwać ten nieskończenie długi okres, aż do dnia dzisiejszego. Przeżyły nawet globalną katastrofę ok. 65 mln lat temu, kiedy to uderzenie planetoidy w Ziemię doprowadziło do zagłady większości gatunków, w tym dinozaurów.

                              
Oligochlora semirugosa uwięziona w bursztynie (Ryc.                        Przykładowa koleżanka Pszczółki Mai
Michael S. Engel [CC BY 3.0], via Wikimedia Commons)                     (CC BY-SA 3.0], from Wikimedia Commons)

Ludzie i pszczoły

Pszczoła miodna swym pierwotnym zasięgiem terytorialnym obejmowała Europę, Afrykę i Bliski Wschód. Pozostałe gatunki bytowały w różnych regionach Azji. Warto uzmysłowić sobie, że gatunki te nie występowały pierwotnie w tzw. Nowym Świecie czyli w obu Amerykach oraz w Australii. W większości są to gatunki dzikie, a człowiek wykorzystywał je tylko poprzez „podkradanie” miodu który wytwarzały. Mamy tu do czynienia nie z pszczelarzami, tylko ze „zbieraczami miodu”, lub „myśliwymi miodu”.

W 1919 r. w grocie w Walencji (Arene) w Hiszpanii, odkryto interesujące malowidło naskalne. Przedstawiało ono moment wybierania przez pierwotnego człowieka miodu z pszczelego gniazda usytuowanego w dziupli w drzewie. Okres wykonania tego malowidła ocenia się na 10 000-12 000 lat p.n.e. Jest to powód dla którego wielu autorów uważa, że właśnie w tym czasie człowiek zainteresował się miodem pszczelim. Uważa się, że jest to pierwszy ślad „pisany”, trwały, który świadczy o zainteresowaniu się człowieka pszczołami i jego zapasami miodu.

Malowidło naskalne z groty Cuevas de la Araña en Bicorp, By Achillea [GPL], via Wikimedia Commons


Od szkodnictwa ku hodowli

W trakcie wybierania miodu gniazda tych owadów były niszczone i w zasadzie był to jedyny kontakt człowieka z tymi pszczołami. Taki, rabunkowy sposób pozyskiwania miodu praktykowany był przez kilka tysięcy lat. Przyczyniło się to do znacznego spadku liczby rodzin pszczelich w okolicach zamieszkiwanych przez ludzi. To skłoniło amatorów miodu do zmiany postępowania z pszczołami. Miód zaczęto zbierać w taki sposób, aby nie niszczyć całkowicie gniazd oraz rodzin pszczelich. Po to by owady mogły wielokrotnie odbudowywać te same gniazda.
W ten sposób w rejonach zalesionych narodziło się bartnictwo. Oznaczało to pielęgnowanie i wykorzystywanie dziko żyjących w dziuplach, rodzin pszczelich. Z czasem bartnicy, aby zwiększyć stan posiadania drzew bartnych, sami wykonywali barcie (tzw. dzianie barci), drążąc je w pniach rosnących drzew. Źródła archeologiczne dowodzą, że na ziemiach polskich bartnictwo znane już było ponad 2000 lat temu.

Pierwsza wzmianka pisana o użytkowaniu pszczół w Polsce pochodzi z X wieku. Zapisał ją w swojej relacji z podróży do krajów słowiańskich arabski podróżnik Ibrahim Ibn Jakub, który określił Polskę jako kraj „mlekiem i miodem płynący”.

Na obszarach, gdzie lasów było mało, narodziło się z kolei pszczelarstwo. Oznaczało to pielęgnowanie i wykorzystywanie pszczół utrzymywanych w specjalnie do tego celu wykonywanych pojemnikach (ulach). Pszczelarstwo dynamicznie rozwijało się w basenie Morza Śródziemnego dzięki Kreteńczykom. Znali oni dobroczynne właściwości miodu, propolisu i wosku pszczelego (ok. 2000 lat p.n.e.). Ich wiedza posłużyła do rozwoju pszczelarstwa w Grecji i Rzymie. Szacuje się, że w starożytnym Egipcie i Grecji pszczelarstwo było praktykowane jeszcze wcześniej, bo już 2500 (a nawet 3000) lat p.n.e.

Rewolucja w pszczelarstwie

Ocenia się, że od XIV w. obok bartnictwa zaczęło rozwijać się pasiecznictwo, a okresem jego gwałtownego rozwoju był przełom XVI i XVII wieku.

Obraz przedstawiający pszczelarzy w XVI wieku (ryc. by Giovanni Stradano via Wikimedia Commons)

Nowoczesna era pszczelarstwa została zapoczątkowana ponad 150 lat temu, gdy w 1851 r. Langstroth skonstruował (a rok później opatentował) nowoczesny ul, który zrewolucjonizował gospodarkę pasieczną. Langstroth opierając się na odkryciach Jana Dzierżona, które znał z tłumaczenia jego pracy „Theorie und Praxis, …” z 1848 r. zbudował otwierany od góry ul ramowy, z zachowaniem właściwych odstępów między plastrami. To znacznie ułatwiło przeglądy gniazd pszczelich, wpłynęło na wzrost produkcji miodu oraz ułatwiło miodobranie. Jan Dzierżon, działający w XIX w. na Opolszczyźnie, był twórcą snozowego ula szafkowego, który zrewolucjonizował ówczesne pszczelarstwo.
Snozy były to drewniane listewki o szerokości 2,5 cm wkładane w górnej części ula, od których pszczoły zaczynały budowę plastrów. Dzięki ich zastosowaniu gniazdo pszczele stało się rozbieralne, to znaczy, że w czasie przeglądów można było wyjąć plaster i na powrót włożyć go do ula, co było niemożliwe, gdy pszczoły przytwierdzały plastry do sklepienia ula (powałki), a wyjęcie plastra łączyło się z jego wycięciem. Dzierżon także udowodnił i opisał zjawisko partenogenezy u pszczół, czyli, że trutnie rozwijają się z jaj nie zapłodnionych. W XIX w. zaczęto też unowocześniać sprzęt pszczelarski, np. wprowadzono wirówkę do miodu (miodarkę), dzięki której plastry po odbiorze miodu mogły wrócić do ula.

Pszczelarze (poł. XVI w.) (ryc. Pieter Breugel (starszy) via Wikimedia Commons)

Następnym milowym krokiem w rozwoju pszczelarstwa było opracowanie metod hodowli matek pszczelich, a zwłaszcza sztucznego unasieniania matek pszczelich. To umożliwiło wyhodowanie nowych ras pszczół oraz nowych linii hodowlanych w obrębie ras, dostosowanych do wymogów warunków pogodowo-pożytkowych różnych środowisk i wpłynęło na znaczne podniesienie wydajności miodnej pasiek.

Źródła:
1. https://archeologia.com.pl/2018/06/12/pszczoly-i-ludzie/
2. Praktyczne aspekty hodowli pszczół, Jan Ślósarz, Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy, Kraków 2013